Strona główna Pomysł na lekcję Inne materiały Krótki przewodnik po architekturze socrealistycznej

Krótki przewodnik po architekturze socrealistycznej

Materiał dostępny na licencji CC-BY poza zdjęciem Ivana Aristova. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz autorki i Muzeum Historii Polski w Warszawie.
_______________

Ilustrowana charakterystyka architektury socrealistycznej wraz z najważniejszymi przykładami


Realizm socjalistyczny jako nowy styl sztuki zaistniał w związku z dojściem do władzy Stalina. W wyniku jego decyzji zerwano z architekturą modernistyczną, która osiągnęła w Rosji światowy poziom. W czerwcu 1933 roku miał się odbyć moskiewski kongres poświęcony problemom architektury współczesnej, ale został odwołany na miesiąc przed rozpoczęciem. Zamiast dyskutować z zachodnimi kolegami na temat „miasta funkcjonalnego”, sowieccy architekci uczestniczyli w „twórczej dyskusji związku radzieckich architektów”. Posiedzenie, określone jako „twórcza dyskusja” w rzeczywistości było  rytualną akcją pokazującą wierność nowemu dogmatowi. Faktyczna zmiana stylu w ZSRS już nastąpiła: architektura sowiecka musiała „krytycznie opracować” wartości architektury światowej, wszystkich jej epok i stylów. Opracowano tezę o niedopuszczalności projektowania bez wykorzystywania „klasycznego dziedzictwa”. Formalnie wzorcem dla nowej architektury mógł stać się cały dorobek architektoniczny, jednak należało korzystać ze wzorów greckiej epoki klasycznej, Imperium Rzymskiego i klasycyzmu włoskiego. Architekt Aleksiej Szczusiew, laureat Nagrody Stalinowskiej i autor projektu Mauzoleum Lenina pisał: „Budowle Rzymu w swojej skali i jakości artystycznej – są jedynym zjawiskiem tego rodzaju w powszechnej historii architektury. Jesteśmy w tej dziedzinie bezpośrednimi naśladowcami Rzymu, dlatego, że tylko w społeczeństwie socjalistycznym, z socjalistyczną techniką, możliwe jest budownictwo w większej skali olbrzymiej artystycznej doskonałości”.  

Nowy styl miał zdominować przestrzeń miejską i nadać jej nową symbolikę. Głównym jego zadaniem było pokazanie sukcesów socjalistycznego rozwoju i wychowanie ludzi w duchu komunizmu. Do dydaktycznych zadań sztuki należało ukazywanie świata takiego, jakim powinien się stać w wyniku rewolucyjnych przeobrażeń. Pierwszym miastem socjalistycznym, wzorcem dla innych miast została Moskwa. W uchwale KC WKP(b) z 10 lipca 1935 nr 1435 „O planie generalnym rekonstrukcji miasta Moskwa” zaznaczono, że w mieście socjalistycznym należy uwzględnić podstawy historyczne założenia urbanistycznego, ale „gruntownie przerobić je w celu uporządkowania sieci ulic i placów. Najważniejszymi warunkami przebudowy są: prawidłowe usytuowanie budynków mieszkalnych, przemysłu, transportu kolejowego […] prawidłowe zorganizowanie dzielnic mieszkaniowych ze zbudowaniem normalnych, zdrowych warunków życia ludności […] podczas naszej pracy nad planowaniem miasta musi być osiągnięte spójne architektonicznie wykończenie placów, magistral, [bulwarów] nabrzeżnych, parków […]”

 

 Ul. Twerska przed przebudową (Moskwa).jpg

Ul. Twerskaja w Moskwie lata 1930-e (fot. www.retrofoto.ru )

 

 Budynek przy Twerskiej po przebudowie (Moskwa, fot. Wikipedia).JPG

Dom przy ul. Twerskiej w Moskwie – stan obecny (1940, arch. Arkady Mordwinow). Powyższe zestawienie ilustruje jak dalece stalinowscy urbaniści ingerowali w historyczne założenia miejskie (fot. Wikipedia)


 W istocie rzeczy jednak, w sztuce stalinowskiej nadawcą był system, odbiorcą — społeczeństwo temu systemowi podporządkowane. Sztuka i architektura  socrealistyczna była częścią „kampanii reklamowej” nowego systemu. Celem architektów było pokazanie, tak mieszkańcom Związku Sowieckiego, jak i całemu światu, potęgi Stalina i systemu komunistycznego. Po II wojnie światowej również w państwach obozu komunistycznego zapanowały sowieckie standardy architektoniczne. Był to swego rodzaju eksport ideologii w architektonicznym opakowaniu. Monumentalne socrealistyczne budowle w krajach demokracji ludowej miały także na celu „zaznaczenie terenu” – strefy wpływów Związku Sowieckiego.


Najważniejszymi cechami socrealizmu są:

·  W urbanistyce dążenie do stworzenia systemu szerokich ulic i budowanie wzdłuż nich monumentalnych domów. Ulice otwierać się miały symetrycznymi wieżami i zbiegać się pod najwyższym gmachem w mieście otoczonym przez plac przeznaczony do imprez masowych.


Pl. Gagarina (Moskwa).jpg

Leninskij prospekt w Moskwie – widok z pl. Gagarina – widoczne wieże pełnią rolę bram miasta

 (fot. . www.retrofoto.ru)

 

·  W architekturze dominuje klasycyzm: trójpodział fasady (cokół, bryła główna, zwieńczenie), wejścia do budynków przypominają portale świątyń antycznych (portale z kolumnadą, monumentalne schody), attyki stylistyki antycznej.

 

 Dom Partii (Sofia, fot. Wikipedia).jpg

Dom Partii w Sofii (1950-53, arch. P. Zlatew). Wyraźny trójpodział fasady z koryncką kolumnadą osadzoną na cokole z trzema parami drzwi. Nad zwieńczeniem wznosi się wieża z masztem zakończonym gwiazdą – jednym z symboli komunizmu (fot. Wikipedia)

 

·  W architekturze nawiązania do tradycji narodowej (arbitralnie ustalony zestaw elementów charakterystycznych dla architektury danego kraju) w myśl zasady, że architektura powinna być „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”.

 

 Cerkiew Pokrowska (Filie k. Moskwy, fot. Wikipedia).jpgHotel Leningradzki (Moskwa, fot. M. Strelbicka).jpg

Detal Hotelu Leningradzkiego  w Moskwie z uproszczonymi elementami moskiewskiego („naryszkińskego”) baroku (fot. Autorki), którego przykładem jest Cerkiew Opieki NMP w Filiach k. Moskwy (po lewej) z końca XVII wieku (fot. Wikipedia)

 

·  Bogate dekoracje zewnętrzne  i wewnętrzne – rzeźby, reliefy, mozaiki, kandelabry i żyrandole. Tematyka zdobień związana była najczęściej z życiem nowego socjalistycznego społeczeństwa. Oprócz robotników i kołchoźników uwieczniano także wybitnych naukowców, odkrywców, później bohaterów wojennych.


 Stacja Krasnopresnenskaja (Moskwa, fot. Wikipedia).jpg

Filar na stacji moskiewskiego metra Krasnopresnenskaja. Wystrój stacji metra we wszystkich miastach ZSRS był szczególnie dopracowany (fot. Wikipedia)

 

 
 

·  Wykorzystanie drogich materiałów przy dekorowaniu wnętrz budowli publicznych (brąz, marmur, granit)

·  Okazałość, gigantyzm, teatralność. Historia gigantycznych budowli sięga starożytności, ale wysokościowiec we w współczesnym rozumieniu stworzyły Stany Zjednoczone. Jeszcze na początku lat 1930 radzieccy architekci jeździli do USA celem badania „zasad i architektury kapitalistycznej”. Wyjazdy te zbiegły się Akurat wtedy był w przygotowaniu stalinowski plan przebudowy Moskwy (zatwierdzony w 1935). Na przełomie lat 40. i 50. w Moskwie budowano wysokościowce inspirowane amerykańskimi drapaczami chmur, choć oficjalnie ZSRS starało się „dogonić i przegonić” Amerykę.

Ogólnie rzecz biorąc, poszczególne moskiewskie wieżowce mają swój amerykański prototyp, chodzi tu jednak o dalekie podobieństwo, które jest zauważalne z określonych punktów. Fasada Manhattan Municipal Building (1915, arch. William M. Kendall) ma coś wspólnego z fasadą Uniwersytetu Moskiewskiego (1952, arch. Lew Rudniew), gmach MSZ (1953, arch. M. Posochin, A. Mndojanc) z Fisher Building w Detroit (1928, arch. Albert Kahn), Terminal Tower w Cleveland (1930, pracownia Graham, Anderson, Probst & White) zainspirował architekta hotelu Leningradzki (1952, arch. Leonid Poliakow).


 Fisher Building (Detroit, fot. Wikipedia).jpgBudynek MSZ (Moskwa, fot. Wikipedia).jpg

 Po lewej gmach Fisher Building, po prawej gmach MSZ Rosji (fot. Wikipedia)

 

Koniec epoki realizmu socjalistycznego nastąpił razem z końcem epoki stalinizmu. Na Ogólnozwiązkowej Naradzie Architektów w 1955 r. rozpoczęto kampanię  przeciw „nadmierności w architekturze”. Odejście od architektury socrealistycznej spowodowane było także czynnikami ekonomicznymi. W ZSRS rozpoczął się okres taniego budownictwa mieszkaniowego. W Polsce zaczęto budować „gomułkowskie” bloki.

 

dr Maria Strelbicka

 

Informacje:

Autor: dr Maria Strelbicka Instytucie Kulturoznawstwa RAN
Dodano: 2013-10-10 19:10:09

Dołączone obrazy:












Dołączone odnośniki:

Nie dołączono żadnych odnośników.

Dołączone pliki:

MHPsocreal_og.pdf
Wielkość: 457.46KB
MHPedu_inneMat._KrotkiPrzewodnikPoArchitekturzeSocrealistycznej_
Wielkość: 951.76KB