Strona główna Pomysł na lekcję Inne materiały Krótki przewodnik po architekturze socrealistycznej w Polsce

Krótki przewodnik po architekturze socrealistycznej w Polsce

Materiał dostępny na licencji CC-BY-SA poza zdjęciem z archiwów IFiS PAN. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz Muzeum Historii Polski w Warszawie i autorów materiału.
_________________

Ilustrowany przewodnik po najważniejszych przykładach architektury socrealistycznej w Polsce

           


             W ZSRS w latach 30. kształtuje się styl, utrwalający nową ideologię w kamieniu – realizm socjalistyczny. Po II wojnie światowej w państwach obozu komunistycznego, w tym w Polsce, zapanowały radzieckie standardy architektoniczne. W czerwcu 1949 r. w Warszawie odbyła się Państwowa Narada Architektów, na której zostały przedstawione postulaty polskiego socrealizmu w architekturze. Za wzorzec została uznana współczesna architektura ZSRS. Urbanistyczne założenie miasta zostało potraktowane jako całość, podkreślano zasadnicze znaczenie ulic i placów w centrum jako miejsc dla zebrań ludności, defilad, manifestacji. Zamiast estetyki opartej na zasadach funkcjonalizmu nawiązywano do form wynikających z dziedzictwa kulturalnego. Kierowano się  zasadą, że architektura powinna być „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”, co oznaczało wykorzystanie arbitralnie dobranych elementów architektury historycznej, głównie w celu legitymizowania ideologii komunistycznej w danym kraju.

            Wprowadzenie socrealizmu do architektury połączono z rozpoczęciem Planu Sześcioletniego 1950-1955, którego głównym celem było uprzemysłowienia kraju. W części ideologicznej nowego planu proklamowano budownictwo podstaw socjalizmu, a w części twórczej – poszukiwanie rozwiązań architektonicznych w stylu realizmu socjalistycznego: „Idea miasta socjalistycznego [...] znajdzie swój wyraz w dzielnicy śródmiejskiej z jej gmachami, ulicami i placami. Wielkie założenia historyczne Warszawy zostaną tutaj uzupełnione założeniami nowymi, wyrażającymi współczesne dążenia i potrzeby narodu przebudowującego swój ustrój na zasadach socjalistycznych” (APW, BOS 2762, s. 9) W związku z tym w  wytycznych planu odbudowy Warszawy zaznaczono, że należy nadać jej oblicze „miasta robotniczego”, usunąć dysproporcje w warunkach zamieszkania i zaspokojenia potrzeb materialnych oraz kulturalnych ludności. Nowa władza starała się także wykorzystać  tradycję narodową np. poprzez rekonstrukcję wielu budowli zabytkowych  do legitymizacji własnych poczynań. Głównie jednak, korzystając ze zniszczeń wojennych (a także powodując nowe), zaplanowano i częściowo przeprowadzono dekompozycję przestrzeni symbolicznej Warszawy. Zmiana kompozycji urbanistycznej miała ukształtować nową świadomość społeczną. W powojennym planie odbudowy stolicy „potężny plac na ul. Marszałkowskiej ma stanowić koncentrację przestrzenną życia Stolicy i całego kraju […] Plac centralny pojęty jako miejsce zebrań i manifestacji wielkich mas ludności będzie miał za tło gmachy przeznaczone na służenie kulturze i organizowanie mas pracujących. Tutaj stanie Płac Kultury, zespół gmachów Związków Zawodowych, Dom Robotnika, Chłopa, Centralny Dom Młodzieży” (Bierut B., 6-letni plan odbudowy Warszawy, Warszawa, 1950, s. 21). Należy wspomnieć, że idea olbrzymiego placu przeznaczonego na obchody świąt państwowych była obecna  już w przedwojennych projektach dzielnicy im. Piłsudskiego z wielkim placem dla zebrań masowych na Polach Mokotowskich.

            To właśnie powiązany z centralnym placem stolicy Pałac Kultury i Nauki pozostaje najbardziej znaną budową okresu socrealizmu w Polsce. Pałac zbudowano w 4 lata (1952-55) wg. projektu zespołu sowieckich architektów pod kierownictwem Lwa Rudniewa. Projektanci PKiN starali się wcielić w życie zasadę, mówiącą, że architektura powinna być „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”. Na pierwszy rzut oka widoczne jest podobieństwo Pałacu w Warszawie do 7 moskiewskich wieżowców, z których najokazalsze oddano do użytku w 1952 r. Narodowa forma miała przejawiać się w nawiązaniach do renesansowych attyk krakowskich Sukiennic i kamienic z Kazimierza nad Wisłą.

 

 Wejście do PKiN (Warszwa, fot. M. Strelbicka).jpg

Główne wejście do PKiN. Widoczne nawiązania do klasycyzmu charakterystyczne dla budownictwa socrealistycznego: kolumnada w stylu korynckim, powyżej attyka, a po bokach wielodzielne okna nawiązujące do renesansu. Rzeźba po lewej stronie przedstawia Adama Mickiewicza, po prawej rzeźba przedstawiająca Mikołaja Kopernika.  (fot. Autorki)

 

 Kamienica Przybyłów (Kazimierz Dolny, fot. Wikipedia).jpgAttyka PKiN (Warszawa, fot. M.Strelbicka).JPG

Po prawej detale architektoniczne Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie (fot. Autorki) Po lewej kamienicy w Kazimierzu Dolnym. Za polską „narodową formę” zespół projektantów Pałacu uznał renesans (fot. Wikipedia)

 

            Budowa PKiN miała być „poligonem służącym wprowadzeniu w życie hasła współpracy i przyjaźni polsko-radzieckiej”. Zatrudniono przy niej po 3,5 tys. robotników z ZSRS i Polski.  Mimo starań autorów projektu bardzo pragnących nadać Pałacowi cechy miejscowe, gmach był odbierany przez społeczeństwo polskie jako obcy. Jego lokalizacja zaburzyła tradycyjną przestrzeń miasta. Władzom zależało na tym, by Pałac stanął właśnie na terenie niegdyś ciasno zabudowanym czynszowymi kamienicami. Kontrast między przeszłością a teraźniejszością konkretnego miejsca miał wyraźnie podkreślać nowoczesność i atrakcyjność nowego systemu, którego symbolem był PKiN. W tej atmosferze w roku 1953 rozstrzygnięto konkurs na zagospodarowanie centrum Warszawy. Niestety nie rozwiązał on problemu powiązania PKiN z otaczającym go śródmieściem. Kontrast między tym co pozostało z przedwojennej Warszawy, a Pałacem okazał się nie do przezwyciężenia.

            Należy wymienić jeszcze kilka gmachów użyteczności publicznej, zbudowanych w stylistyce socrealizmu:

          Gmach Ministerstwa Rolnictwa w Warszawie wybudowany w latach 1951-55, arch. Jadwiga Grabowska i in.

          Gmach WRZZ w Katowicach (obecnie urząd marszałkowski). Wybudowany w latach 1953-55, arch. Henryk Buszko i Aleksander Franty

          Dom Partii w Białymstoku (obecnie gmach uniwersytetu) 1950-53, arch. Stanisław Bukowski

 

            Drugim, co do rangi symbolicznym miejscem Warszawy miała być Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM) z Placem Konstytucji (zrealizowana w latach 1950-52, projekt zespołu: Stanisław Jankowski, Jan Knothe, Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński). Z założenia  plac miał być punktem docelowym pochodów, zaczynających się na pl. Defilad. Całe osiedle było wynikiem realizacji podstawowego założenia socrealistycznej urbanistyki – wprowadzenia „ludu pracującego” do dzielnic centralnych, w pobliże gmachów rządowych i gmachów użyteczności publicznej. Stylistycznie architekci nawiązali do warszawskiego klasycyzmu, co wyrażało się w zachowaniu podziału elewacji na 3 części (cokół, bryła główna, zwieńczenie). Na osiedlu rozmieszczono dziesiątki rzeźb i płaskorzeźb przedstawicieli klasy robotniczej (autorstwa Jana Furmana, Ludwiki Nitschowej i in.)


  Pl. Konstytucji w budowie (Warszawa, fot. PAN).jpg

Budowa MDM, rok 1950 (?). Widoczny zarys dawnych zabudowań wzdłuż ul. Marszałkowskiej (Fot. z arch. ISPAN nr Poz.2x)

 

  Kamienica Krasińskich (Warszawa, fot. M. Strelbicka).jpgPl. Konstytucji (Warszawa, fot. Wikipedia).jpg

Po lewej kamienica Krasińskich na placu Małachowskiego w Warszawie (1907-1910 Jan Heurich mł.; fot. Autorki) wybudowana w stylu klasycyzmu modernistycznego była wzorem dla projektantów MDM (po prawej; fot. Wikipedia)


Rzezba na MDM (Warszawa, fot. M.Strelbicka).jpg

Rzeźba na MDM. Socrealistyczne przedstawienie pochodu rozentuzjazmowanych ludzi na tle elewacji budynków MDM. W kartuszu widoczna data uchwalenia konstytucji PRL, która z kolei nawiązuje do oficjalnej daty wydania Manifestu PKWN (fot. Autorki)

 

            Zbudowanemu razem z Trasą WZ osiedlu mieszkaniowemu Mariensztat (realizacja w latach 1947 – 1949 wg. projektu J. Sigalina i Z. Stępińskiego)  propaganda nadała rangę osiedla wzorcowego. Stało się ono  celem wycieczek, tematem wierszy, filmów, piosenek – niemal osiedlem – legendą. Wysoka ranga, jaką propaganda nadawała każdemu z nowo wybudowanych osiedli odsłaniała jednak słabość nowego systemu, który do końca swego istnienia nie mógł poradzić sobie z zapewnieniem dostatecznej liczby mieszkań. MDM i Mariensztat długo jeszcze pozostawały marzeniem rodzin gnieżdżących się przedwojennych czynszówkach i mieszkaniach kwaterunkowych.  

            Również Nowa Huta, zbudowana w ramach Planu Sześcioletniego blisko nowego kombinatu metalurgicznego stała się bohaterką propagandowych piosenek i filmów. Jej lokalizacja w pobliżu Krakowa miała charakter propagandowy.  Obok miasta – symbolu historii Polski budowano miasto – symbol Polski ludowej. Nowa Huta ma w planie „wachlarz” – kilka głównych ulic rozpoczyna swój bieg od placu centralnego. Są to ulice pierwotnie nazwane: al. Rewolucji Październikowej, al. Planu 6-letniego, al. Rewolucji Kubańskiej, al. Lenina z jego pomnikiem. Olbrzymi centralny plac z gmachem administracyjnym, np. Domem Partii bądź kulturalnym (tak jak PKiN w Warszawie) i szerokimi arteriami jest typowym układem urbanistycznym miast socjalistycznych, umożliwia wielkie defilady i manifestacje. 


 Nowa Huta (Kraków, fot. Wikipedia).jpg

 Nowa Huta z lotu ptaka. Widoczne 4 główne arterie zbiegające się na centralnym placu (fot. Wikipedia)

 

                        Socrealizm Nowej Huty odróżniał się od sowieckich pierwowzorów dość skąpym detalem architektonicznym. Brak tu kolorowych mozaik, witraży, niewiele płaskorzeźb, cała Nowa Huta wygląda szaro i przypomina nowe osiedla w mniejszych miasteczkach na terenie całego ZSRS i innych państw socjalistycznych. Promienisty układ miasta nawiązuje do koncepcji miasta-ogrodu. Stylistycznie wykorzystano klasycyzm, którego cechami charakterystycznymi są trzyczęściowy podział elewacji, ryzality, kolumny i pilastry. Części projektów zabudowy Nowej Huty nie zrealizowano, m.in. ratusza, którego projekt utrzymany był w „narodowej formie”.

 

 Nowa Huta (Kraków, fot.Wikipedia).jpg

Brama – przejście między dziedzińcami w Nowej Hucie. Uwagę zwraca arkada - podwójny łuk oparty na kolumnach wzorowany na rozwiązaniach barokowych (fot. Wikipedia)

 

            Poniżej inne charakterystyczne przykłady budownictwa mieszkaniowego tego okresu:

          Bielsko – Biała, Osiedle Grunwaldzkie (1951–57, Józef Łyczewski).

 

 Ul. Rychlińskiego (Bielsko - Biała,fot. Wikipedia).jpg

„Minimalistyczny” socrealizm Osiedla Grunwaldzkiego. Zrezygnowano z detalu, pozostawiając jednak trzyczęściowy podział elewacji i arkadowe przejścia między dziedzińcami (fot. Wikipedia)

 

          Gdańsk, dzielnica Wrzeszcz (lata 50.)

          Nowe Tychy - budowę miasta rozpoczęto w roku 1951 wg projektu architektów Kazimierza i Hanny Wejchert. Nowe Tychy były jednym z symboli planu 6-letniego. Miasto budowano osiedle po osiedlu, każde kolejne oznaczając literami alfabetu. Pierwsze - osiedle A - było wzorcowym: miało centralny plac z domem kultury robotniczej oraz dwoma osiami kompozycyjnymi. Dom kultury ozdabiają posągi hutnika i górnika, nieco dalej stoi pomnik robotników – budowniczych Nowych Tych.

          Warszawa, Młynów II i III, projekt arch. Kazimierza M. Tetmajera i Jadwigi Guzickiej

          Warszawa, Bielany wzdłuż ulic Kasprowicza, Marymonckiej, al. Zjednoczenia, Reymonta (1952-70, arch. Maria i Kazimierz Piechotka)

          Warszawa, Mirów przy trasie WZ (1948-60,  T. Kossak)

          Warszawa, Praga II (1948-66 arch. Jerzy Gieysztor, Jerzy Kumielowski). Drugie po MDM powojenne wzorcowe osiedle wielkomiejskie. Plac Hallera stanowi centrum osiedla Praga II.

          Warszawa, Muranów (1949-56, Bohdan Lachert) i zabudowa ul. Andersa (d. Nowotki) według projektu Stanisława Brukalskiego

          Wrocław, Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa (KDM),1953-58, Roman Tunikowski. Architekci wzorowali się na polskiej architekturze okresu stanisławowskiego. Jest to wrocławski odpowiednik MDM. Częścią KDM jest także zabudowa pl. Kościuszki.

 

            Nie można zapominać jednak o istnieniu „ruchu oporu” w architekturze. W okresie panowania realizmu socjalistycznego powstały takie budynki jak Centralny Dom Towarowy wg projektu Zbigniewa Ihnatowicza i Jerzego Romańskiego (obecnie Smyk) w Warszawie, pierwszy poznański wieżowiec zbudowany według projektu Stanisława Pogórskiego i Tadeusza Płończaka i in. W marcu 1956 r. na Ogólnopolskiej Naradzie Architektów socrealizm został uznany za błędny styl (najpierw uznano go za błędny w ZSRS) poczym nastąpił nowy etap w rozwoju architektury polskiej nawiązujący do osiągnięć architektury zachodniej. 

 

dr Maria Strelbicka

 

 

 

  

Informacje:

Autor: dr Maria Strelbicka Instytut Kulturoznawstwa RAN
Dodano: 2013-10-10 19:16:50

Dołączone obrazy:











Dołączone odnośniki:

Dołączone pliki:

MHPsocreal_pl.pdf
Wielkość: 717.05KB
MHPedu_inneMat._KrotkiPrzewodnikPoArchitekturzeSocrealistycznej_
Wielkość: 1045.38KB