Strona główna A jak uczą za granicą? Historia Ukrainy w mapach i obrazach

Historia Ukrainy w mapach i obrazach

Omówienie atlasu historycznego Ukrainy do klasy 5. Atlas zawiera mapy ziem wchodzących w skład Ukrainy od X do XXI wieku, uzupełnione ilustracjami przedstawiającymi najważniejsze wydarzenia i postaci w historii Ukrainy.

Ukraina. Istoricznij atłas. 5 kłas, TOW Wydawnictwo Mapa, Kijów 2007.

Analizując treść tego atlasu należy poczynić pewne uwagi wstępne. Historia Ukrainy jest przedmiotem zdawanym obowiązkowo na zakończenie szkoły. Wpływ nauki historii w szkole na stan świadomości historycznej społeczeństwa ukraińskiego jest odpowiednio wyższy niż w Polsce. Historii Ukrainy uczy się jako osobnego przedmiotu obok historii powszechnej, stąd "ukrainocentryczność" tego atlasu i brak map do historii powszechnej. Szczegółowy kurs historii Ukrainy w układzie chronologicznym przerabiany jest w klasach 7-11. Powierzchowność i schematyczność ujęcia niektórych tematów i uproszczona forma przekazu np. ilustracje przy mapach są wynikiem wymagań dydaktycznych dla klasy 5. Te same tematy w atlasach do klas 7-11 mają inną formę i są potraktowane szerzej. Jednak fakt, że jest on przeznaczony dla dzieci, że idące za nim uproszczenia oraz kondensacja całej historii Ukrainy w jednym roku szkolnym odsłaniają najważniejsze trendy ukraińskiej polityki historycznej. W konsekwencji cele wychowawcze i wartościowanie moralne wydarzeń z przeszłości są tu bardziej widoczne.

Omawiany atlas przedstawia historię Ukrainy zgodnie z klasycznym schematem. Od dawna jej narracja dzieliła przeszłość na trzy okresy, co jest widoczne choćby w postaciach występujących na ukraińskich banknotach:
  • Ruś Kijowska i jej podział (1 hrywna Włodzimierz Wielki, 2 hrywny Jarosław Mądry)
  • Okres kozacko - hetmański (5 hrywien Bohdan Chmielnicki, 10 hrywien Iwan Mazepa)
  • Okres odrodzenia narodowego (20 hrywien Iwan Franko, 50 hrywien Mychajło Hruszewski, 100 hrywien Taras Szewczenko, 200 hrywien Łesia Ukrainka, 500 hrywien Grzegorz Skoworoda)
Powyższy przegląd postaci wskazuje na głównych bohaterów lekcji historii Ukrainy, a ich portrety, w wielu przypadkach identyczne z przedstawieniami na banknotach ilustrują poszczególne mapy atlasu. Postać Hruszewskiego łączy się z próbą budowy niepodległego państwa ukraińskiego po I Wojnie Światowej i w tym sensie reprezentuje ona dodatkowy (w szkolnym nauczaniu historii Ukrainy niesłychanie ważny i rozbudowany) czwarty okres historii. Istotnym problemem dla oświatowej polityki ukraińskiej jest także historia II Wojny Światowej, gdzie z jednej strony mamy silną heroizację dokonań Armii Czerwonej (obecną szczególnie na wschodzie), a z drugiej strony widoczną na zachodzie Ukrainy budowę pamięci narodowej wokół historii UPA.

Poza ostatnią stroną (spis treści, atlas ma 24 strony) i pierwszą, uczącą korzystania z map historycznych, ma on budowę niesłychanie jednorodną. Chronologicznie ułożone mapy są zestawione z krótkim opisem historycznym, oraz bogatymi ilustracjami w dolnej części strony. Należy dodać, że regułą jest zaznaczanie na wszystkich (nawet średniowiecznych) mapach, konturu współczesnej Ukrainy.

Poniżej zamieszczamy wybór opisów i skanów najciekawszych map.

1.
"Historyczno-etnograficzna mapa ziem Ukrainy"
Strona świetnie ilustruje wagę pierwiastka etnograficznego w wizji ukraińskiej świadomości narodowej. Na uwagę zasługuje fakt, że chociaż na mapie zaznaczone są różne ziemie historyczno - etnograficzne w tym leżące obecnie poza granicami Ukrainy, to jednak na ilustracji pokazane są stroje ludowe jedynie z terenów Ukrainy dzisiejszej. Ciekawe jest też tło: zarówno na lewej jak i na prawej krawędzi ilustracji widzimy cerkwie, co podkreśla wagę prawosławia w ukraińskiej wizji narodowej. Zwróćmy również uwagę na krzyżyk na szyi kobiety z Naddnieprza.

2.
"Powstanie Rusi Kijowskiej. Pierwsi książęta"
W klasycznym przedstawieniu zaznaczone są granice państwa, nazwy plemion z wyróżnieniem "przodków Ukraińców", oraz wyprawy książąt ruskich. Ilustracja do mapy ma charakter heroiczny, pokazuje wojów rusińskich w walce. Głównymi postaciami ilustracji są Kniaź Światosław na koniu z mieczem i tarczą z historyczną wersją herbu, oraz kniahini Olga. Ciekawostką jest fakt stylizacji fryzury księcia na kozacką.


3.
"Ruś za czasów Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego"
Głównym tematem mapy jest chrzest Rusi pokazany na ilustracji. Zaznaczone są tu też najazdy koczowników. Strona jest ozdobiona portretem Włodzimierza z krzyżem i przedstawieniami wybijanych przez niego monet.

4.
"Państwo Halicko - Włodzimierskie"
Trzeba zaznaczyć, że w historii Ukrainy z okresu rozbicia dzielnicowego, Ruś Halicko - Włodzimierska jest traktowana jako przodek Ukrainy. Na mapie widzimy granice państwa z okresu 1301 (wraz z Lublinem). Na ilustracji widzimy: po prawej stronie - polskie rycerstwo, po lewej - wojowników mongolskich, w centrum portret Dymitra w koronie królewskiej, ze sztandarem z lwem nad głową.



5.
"Ziemie ukraińskie w XIV-XV wieku"
"Ziemie ukraińskie w XVI wieku"
Historia polsko - litewska jest omówiona sucho, bez negatywnego komentarza. Na ilustracjach są: budowle z tych czasów, przedstawienia szlachty, oraz cztery postacie: Kazimierza Wielkiego, Witolda, Kniazia Wasyla Konstantego Ostrogskiego i Zygmunta Augusta wraz z herbami. Ciekawy jest umiarkowanie pozytywny stosunek twórców atlasu do tego okresu. Pod portretem Ostrogskiego znajduje się rysunek otwartej księgi z rusińskim tekstem, a obok herby "ziem ukraińskich" w Rzeczypospolitej. Ciekawe jest też dostrzeżenie różnicy: Kazimierz Wielki jest "królem Polski" a Zygmunt August "królem Rzeczypospolitej".



6.
"Powstanie Kozactwa ukraińskiego. Sicz Zaporoska"
Mapa obejmuje Morze Czarne z zaznaczeniem tras wypraw kozackich. Na ilustracji jest: kozak Mamaj, Dymitr Wiśniowiecki (podpisany jako "jeden z pierwszych kozackich hetmanów") oraz rysunkowe repliki źródeł przedstawiających m.in. Piotra Sahajdacznego.



7.
"Wojna narodowo - wyzwoleńcza. Utworzenie państwa ukraińsko - kozackiego"
Tematyka przedstawiona na tej stronie jest najistotniejsza dla ukraińskiej narracji historycznej. Należy zwrócić uwagę na tytuł "Wojna narodowo - wyzwoleńcza. Utworzenie państwa ukraińsko kozackiego", a w opisie mówi się o wojnie "narodowo - wyzwoleńczej" przeciw "polskiemu panowaniu". Wątpliwości może tu budzić przenoszenie na połowę XVII wieku procesów narodowych. W opisie i legendzie mapy przeciwnikami Chmielnickiego raz są "siły Rzeczpospolitej" a raz "Polska" co sugeruje utożsamianie przez autorów tych pojęć. Pewna zmiana podejścia widoczna jest na ilustracji: Chmielnicki przedstawiony jest ze swoim herbem szlacheckim, a w przedstawieniu Kozaków zrezygnowano z pokazania bitwy z siłami Rzeczypospolitej, co zważywszy temat strony byłoby naturalne. Na ilustracji widoczna jest także cerkiew w Subotowie ufundowana przez Chmielnickiego.



8.
"Hetmańszczyzna"
Głównym tematem mapy jest okres władzy Mazepy z zaznaczeniem najważniejszych wydarzeń. W opisie mamy historię od 1659 do Mazepy. Na ilustracji jest: walka kozaków z moskiewską piechotą (bez podpisu), duży portret Mazepy, oraz mniejsze Wychowskiego i Doroszenki.



9.
"Ukraina w drugiej połowie XVIII wieku."
Głównym tematem mapy jest przejście ziem ukraińskich pod władzę Rosji. Na mapie mamy osobno zaznaczone terytoria z podanymi w legendzie datami utraty autonomii: hetmańszczyznę, Ukrainę Słobodzką i Zaporoże. Zaznaczone są też przedrozbiorowe granice Rzeczpospolitej. Na południu Ukrainy nowopowstałe miasta zaznaczone są jako powstałe na terenie "ukraińskich i tatarskich osad". Na ilustracji jest oddział rosyjskiej piechoty na tle płonącej Siczy (z widoczną cerkwią). Na pierwszym planie hetmani kozaccy kłaniający się Katarzynie II. Z boku pokazane są portrety czterech hetmanów (największy Razumowskiego).



10.
"Ukraina w XIX i na początku XX wieku."
Na mapie zaznaczone są granice polityczne, uniwersytety, oraz granica terenów "zasiedlonych przez Ukraińców". Na ilustracji widzimy portrety Iwana Franko, Łesi Ukrainki, Iwana Kotlarewskiego, Mikołaja Kostomarowa, oraz największy Tarasa Szewczenki. W tle mały portret Mikołaja I oraz rysunek przedstawiające prawdopodobnie wywiezienie Szewczenki na zesłanie.



11.
"Rewolucja ukraińska"
Strona przedstawia próbę budowy niepodległego państwa ukraińskiego. Chociaż w opisie wśród przeciwników tego państwa wymienione są siły białogwardyjskie i polskie to jednak na samej mapie uwagę przyciąga zaznaczenie uderzeń sowieckich, przy zupełnym pominięciu polskich na Wschodnią Galicę. Takie przedstawienie wydarzeń może obrazować nastawienie obecnego wychowania historycznego na Ukrainie. Na ilustracji jest: Mychajło Hruszewski , Pawło Skoropacki, herb Ukrainy z tego czasu, oraz spadające godło Rosji. Warto podkreślić, że ta ilustracja jest głównym motywem na okładce atlasu



12.
"Ukraina w okresie międzywojennym"
Mapa przedstawia kilka tematów, lecz jak widać dominuje temat głodu i kolektywizacji rolnictwa. Na mapie zaznaczono obie stolice (Charków i Kijów), oraz teren głodomoru. Całą stronę można uznać za historyczne oskarżenie władzy sowieckiej, wzmocnione obrazem ruiny życia religijnego. Oceniając stronę z perspektywy stosunków polsko-ukraińskich ciekawy staje się absolutnie neutralny stosunek autorów atlasu do II Rzeczypospolitej.



13.
"Ukraina w okresie II wojny światowej (1943-1945)"
Najciekawsza jest tutaj próba połączenia dwóch tradycji wojennych bez zaznaczenia ich fundamentalnej sprzeczności. Na tym tle niedostrzeganie tematyki polskiej jest jedynie problemem drugoplanowym. Ilustracja zawiera portrety: Watutina w mundurze sowieckim, oraz "przywódców narodowego ruchu oporu" - Banderę i Szuchewycza. Mapy pokazują kierunki ataków wraz z datami zajęcia miast przez Niemców i ich "wyzwolenia", a także linie frontów. Zaznaczone są też tereny działań partyzanckich partyzantki sowieckiej i UPA. Tematyka polska na tych mapach nie występuje, ważne jest jednak odmienne niż w przypadku rosyjskim datowanie wojny od 1939, a nie od 1941. Południowo wschodnie terytoria II RP nie są zaznaczone jako "zjednoczone" z Ukrainą lecz jako "przyłączone".



14.
"Ukraina w składzie ZSRR"
Na tej stronie ciekawy jest rysunek przedstawiający radosny pochód pierwszomajowy. Za znaczące można jednak uznać: postać żołnierza z bronią i psem, dla którego pochód stanowi tło. Za pochodem widać elektrownię jądrową w Czarnobylu.




15.
"Ukraina niepodległa"
W analizie również najistotniejsza jest ilustracja. Widzimy tu odbudowaną Cerkiew Michaiłowską, pomnik niepodległości, budynek Rady Najwyższej, oraz herb państwowy. Mapa pokazuje podział administracyjny współczesnej Ukrainy.

Wizja historii Ukrainy obecna w tym atlasie, jak i w całym szkolnym kursie historii silnie wspiera procesy integracji narodowej młodego państwa. Nadal jednak poważnym problemem w ukraińskiej polityce historycznej jest sprzeczność między obecnymi działaniami państwa (m. in. oświatowymi), a pomnikami, nazwami ulic i tablicami pamiątkowymi pozostałymi po okresie sowieckim. Na Ukrainie zachodniej desowietyzacja przestrzeni publicznej nie stanowi problemu, jednak w centrum i na wschodzie wciąż dominują pomniki Lenina i różnego typu monumenty "wojny ojczyźnianej."

Robert Czyżewski, nauczyciel historii w IV SLO im. Batalionu "Parasol" w Warszawie.

Informacje:

Autor: Robert Czyżewski, nauczyciel historii w SLO nr 4 w Warszawie
Dodano: 2009-06-30 12:58:03

Dołączone obrazy:














Dołączone odnośniki:

Nie dołączono żadnych odnośników.

Dołączone pliki:

mhp.pdf
Wielkość: 371.37KB